OUD EN WIJS VOOR SCHUT GAAN. Waar komt deze uitdrukking vandaan?

OUD EN WIJS VOOR SCHUT GAAN. Waar komt deze uitdrukking vandaan?

 

Voor schut staan, of lopen, is niet leuk. Je staat voor gek en iedereen kan het zien. Er wordt om je gelachen, sommige mensen wijzen je zelfs na. Mijn moeder zei het wel, wanneer ik haar er op attent maakte dat zij ‘vlagde’; dat wilde zeggen dat haar onderjurk zichtbaar was onder haar jurk uit, ‘Och, daar loop ik weer voor schut.’ Nu zijn er ergere dingen in het leven dan ‘vlaggen’, maar het middelpunt van spot zijn maakt onzeker en je gaat je schamen, want je wordt, al is het maar even, buiten de maatschappij geplaatst en je raakt je sociale positie kwijt. Soms is die simpelweg weer terug te krijgen, door bijvoorbeeld je onderjurk op te halen.

‘Voor schut’ is een verbastering van ‘verschut’, dat arresteren of betrappen betekent, tenminste, in het Bargoens, de taal van reizigers, zwervers en boeven. Die taal ontwikkelde zich overigens tot twee tamelijk verschillende; die van de reizigers en die van de criminelen. Maar dat is een ander verhaal. Dat ‘verschut’ kwam in verschillende combinaties voor: ‘verschut gaan’, betrapt of gearresteerd worden, ‘verschut zitten’, vastzitten in de gevangenis, of ‘verschut zetten’, latten arresteren of in de gevangenis zetten. Na verloop van tijd kreeg het ‘verschut zetten’ meer een figuurlijke betekenis in de zin van ‘belachelijk maken’ en werd het verbasterd tot ‘voor schut zetten’.

Maar waar komt het ‘verschutten’ dan vandaan? Oorspronkelijk was in de 13e eeuw de betekenis van ‘scutten’ het bijeen drijven en insluiten van, voornamelijk, loslopend vee: ‘iman die scutte op wouters’, iemand die (vee) bijeen dreef op Wouters grondgebied. Het had ook een betekenis als ‘tegenhouden’ of ‘belemmeren’; ‘Om alle twist te scutten hyrnamaels’, om alle onenigheid vanaf nu te vermijden. Dat tegenhouden en belemmeren kreeg ook een duiding in het afdammen van water in ‘omme te mogen scutten twater van der zee’, om het water van de zee tegen te houden. Dan is het een kleine stap naar een sluis, ook wel spui geheten, waar schepen doorvaren die ‘geschut’ worden. Daarmee hangt dan weer het woord ‘schot’ samen, al is niet helemaal duidelijk waarom de klankverandering is ontstaan.

Wel is duidelijk dat, wanneer er vee bijeen gedreven wordt, ‘scutten’, en er de betekenis van belemmering wordt toegevoegd, dat de manier om te voorkomen dat het vee weer wegloopt ligt in het oprichten van een ‘schutting’. ‘Die niet en wille lossen sijne scuttinghe’, wie het door hem opgesloten vee niet wil loslaten. Waarna het ook een afscheiding van een stuk grond werd: ‘Waer luyde zijn die scuttinge begheren butens huys’, zoals het in 1464 werd opgetekend. Verder zijn er nog verbanden met ‘schieten’ in de betekenis van ‘sluiten’ en ‘vergrendelen’ en ‘schudden’, zoals het in het Hoogduits voorkwam als ‘scutten’. Allemaal verbanden die leiden tot het Bargoense ‘verschut gaan’: opgesloten worden.

Natuurlijk zijn er nog legio andere uitdrukkingen waarmee aangeduid kan worden dat iemand voor gek staat, zoals ‘voor paal staan’, waarmee de schandpaal of zelfs de geselpaal wordt bedoeld. Een schandpaal was ook echt een paal waaraan iemand vastgezet werd, niet per se een schandblok zoals wij dat kennen. Diegene stond bloot aan vernedering en bekogeling met rot fruit, groente en eieren. Ook kan men ‘voor joker staan’, een lachwekkend figuur, of ‘voor aap staan’. De aap werd vroeger niet erg positief bekeken. Het ‘Woordenboek der Nederlandsche Taal’ omschreef Het als: ‘“Daar de aap leelijk en boosaardig is, lachwekkende bewegingen maakt, sterk op den mensch gelijkt en diens handelingen gaarne nabootst (naäapt), komt hij veel in vergelijkingen, spreekwoordelijke zegswijzen en spreekwoorden voor.”